Atebetü’l-Hakayık Kitap Tanıtımı
Atebetü’l-Hakayık
Edib Ahmed Yüknekî (yaklaşık 11. yy sonu-12. yy ilk yarısı): Eserinde adının Edib Ahmed, doğduğu yerin Yüknek, baba adının Mahmud-ı Yüknekî olduğu belirtilen şair hakkında çok az bilgiye erişilebilmiştir. Arapça ve Farsça bildiği tahmin edilmekte, esere sonradan eklendiği düşünülen bölümde gözlerinin görmediği söylenmektedir. Doğum ve ölüm tarihi gibi Yüknek ilinin yeri de kesin olarak tespit edilebilmiş değildir. Yazılı Türk edebiyatının ilk döneminden günümüze ulaşabilmiş az sayıda eserden biri olan Atebetü’l-Hakayık, Hakaniye lehçesi de denilen Karahanlı dönemi Türkçesinin nadir örneklerindendir ve Türk edebiyatı tarihinde ayrı bir öneme sahiptir. Uygur Türkçesi ve aruz ölçüsüyle yazılmış olan Atebetü’l-Hakayık, kolayca anlaşılacak ve akılda tutulabilecek şekilde düzenlenmiş, yazarı tarafından Büyük Emir Dad Sipehsâlâr Bey’e armağan edilmiştir.
Ayşegül Çakan (1960): Çeşitli gazete ve yayınevlerinde 1978’den bu yana editörlük yapan ve Eski Türk Edebiyatı alanında çalışmalarını sürdüren çevirmen, Atebetü’l-Hakayık’ı Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki Arapça harflerle yazılmış Uygurca nüshayı esas alarak günümüz Türkçesine aktarmıştır.
Ayşegül Çakan’ın daha önce yaptığı Kutadgu Bilig çevirisi de Hasan Âli Yücel Klasikler Dizisi’nde yayımlanmıştır.
Atebetü’l-Hakayık ve Edib Ahmed Yüknekî
Atebetü’l-Hakayık, yazılı Türk edebiyatının ilk döneminden günümüze dek ılaşabilmiş az sayıdaki eserden biridir.
Bu yönüyle Divan-ı Ligat’it-Türk ve Kutadgu Bilig gibi edebiyatımızın en önemli eserleri arasında yer alır. Eser, Hakaniye lehçesi de denilen Karahanlı dönemi Türkçesinin elimizde bulunan nadir örneklerinden biri olması ve Orta Asya Türk kültüründen izler taşıması dolayısıyla da edebiyatımız içinde ayrı bir yere sahiptir.
Atebetü’l-Hakayık Kitaptan Alıntılar
1. "Türlü kirler yıkanmakla arınır
Cahillik yıkanmakla arınmayan bir kirdir."
2. "En güzel kıyafet doğruluktur."
3. "Bu dünya mezesinin tadı karışıktır
Eziyeti çoktur, tadı azdır"
4. "Türlü kirler yıkanmakla arınır.
Cahillik yıkanmakla arınmayan bir kirdir."
5. "Kemikte ilik gibidir insana bilgi
Kemiğin ilik, insanın akıldır süsü"
6. "Peygamber aleyhisselamın dediği gibi,
Bir zalimle birlikte yürüyen onun suç ortağı olur"
7. "-İnsan ne kadar uyanık olsa da bir hata yapar
*niçe tetik erdin birer sehv kilür*"
8. "Ey kötülük yapıp iyilik uman
Diken eken insan üzüm biçemez"
9. "-Yol kimin hakkıysa onun yolu yok
Kim yolsuzsa onun en geniş yol
*kim ol yolluk erse anıng yolı yok
kim ol yolsuz irse anga kingrü yol*"
10. "Sıkı tut dilini, sözünü boş bırakma
Gider başka bir gün bela olur başına"
11. "En güzel kıyafet doğruluktur"
12. "-Arıtılmaz nice yıkasan kan kanla
*Arımaz neçe yusan kan birle kan*"
13. "-O, insanların en seçkini ve kutlusudur.
*Ol ol halkda yigi kişi kutlugı*"
14. "Arkadaşım deyip, inanıp sırrını açma sakın
Ne kadar güvenilir arkadaş olsa da yakın"
15. "Türlü kirler yıkanmakla arınır
Cahillik yıkamakla arınmayan bir kirdir"
Atebetü’l-Hakayık Kitap İncelemeleri
Kutadgu Bilig'den sonraki, ikinci yazılı Türk-İslam eseri olan Atebetü'l-Hakayık anlam olarak hakikatin eşiği anlamına gelmektedir. Kitap Edip Ahmed Yükneki tarafından Hakaniye lehçesi ile yazılmıştır. Edip Ahmed kitabını ¨Büyük Emir Dad Sipehsâlâr Bey¨e sunmuştur. Kitap özeti itibarıyla nasıl ahlaklı olunur?, nasıl iyi bir insan olunur? gibi sorulara cevap arar. Bunu yaparken de sık sık hadislerden ve Kur'an'dan da yararlanır. Kitap Allah'a yakarışla başlar. Ardından Hz. Muhammed'e övgü kısmı başlar. Sonrasında 4 sahabeye de övgüler dizilir. Daha sonra kitabın sunulduğu Sipehsâlâr Bey'in övüldüğü kısım gelir. Sonraki kısımda kitabı yazma nedeninden bahseder Yükneki. Ardından sırayla ilmin ve bilimin öneminden, dili tutmanın faziletlerinden, dünyanın gelip geçici olduğundan, cömertliğin iyi cimriliğin kötü olduğundan, kibrin çok tehlikeli tevazunun ise gerçek erdem olduğundan, hırsın kaçınılması gereken bir şey olduğundan, iyi ve güzel ahlak sahibi olmanın öneminden ve sonrasında da spesifik nasihatler özelinde nasıl iyi biri olunacağından bahseder. Son olarak da kitabı bitirdiğinden dolayı özür diler Yükneki ve kitap biter. Kitaba sonradan eklenen ve Edip Ahmed Yükneki'nin övüldüğü ve bize hayatı hakkında birçok bilginin verildiği kısımların ise Arslan Hoca Tarhan tarafından eklendiği iddia edilir. Özetle muhteşem nasihatların bulunduğu bir kitaptır. Yaklaşık 1000 sene öncesinin de gösterdiği gibi insanlık sorunları aynıdır (kişilik anlamında) ama çözüm basit olduğu kadar da zordur. Okunmalı.
Kitabın manası ” Gerçeklerin Eşiği ” olarak bilinmektedir. Kitabı okurken bu mananın her dizede derinlemesine anlatıldığı görülmektedir. Kitapta asıl rehber Kur’an ve peygamber öğüdü olarak tanımlanmıştır. Edip Ahmet kitapta gelecek neslin geçmiş yaşantılar yoluyla terbiye edilmesini amaçlamıştır. Kitapta Kur’an ayetleri ve peygamber hadisleri söylenen sözleri, dizeleri doğrulamak amacıyla sıklıkla kullanılmıştır. iyinin ve doğrunun ancak imanla ve inançla olabileceğini, kötünün ve yanlışın sapmış insanlar tarafından yayılabileceğini vurgulamaktadır. Alışılagelmiş ata öğüdü Olarak okunmasını pek tercih etmem çünkü 12. yüzyılda yazılmış bu kitabın günümüz insanına öğüt olarak bırakıldığını düşünüyorum. Büyüklerimizden dinlediğimiz öğütlerin bir çoğunu burada bulabiliriz. Mesela “Bin dostun varsa az bir düşmanın varsa çoktur.” Gibi daha önce duyduğumuz sözlerin benzeri olduğunu söyleyebilirim. Unutulmamalıdır ki bu kitap 12. yüzyılda yazıldı, bu bağlamda okuduğumuzda ihtiyaçların bir nebze de olsa aynı olduğunu görebiliriz. Özetle okurken keyif aldığım, ders aldığım bir kitaptı okunmasını tavsiye ederim. Kitabın bir beyitinde ve sunuşta Edip Ahmet’in kör olduğu yazılmıştı ve bilinmemekle birlikte diye not düşülmüştü. Bu konuyla ilgili bilgisi olan varsa benimle iletişime geçerse sevinirim.
Eser; Necip Asım Yazıksız tarafından 1906 yılında Ayasofya Kütüphanesinde bulunarak gün ışığına çıkartılmış.
Yazılı Türk Edebiyatının ilk döneminden günümüze dek ulaşabilmiş az sayıdaki eserlerden biridir. Hakkaniye Lehçesi de denilen Karahanlı Dönemi Türkçesinin elimizde bulunan nadir örneklerinden biri olması ve Orta Asya Türk Kültüründen izler taşıması, dolayısıyla da Edebiyatımız için de ayrı bir yere sahiptir.
Uygur Türkçesi ve aruz ölçüsü ile yazılmış olan eser, okuyanların rahatlıkla anlayacağı ve akılda tutabileceği şekilde düzenlenmiş. Arapça iki sözcük ile kapı anlamına gelen "atabe" ve hakikatler anlamındaki "hakâyık" sözcükleri ile oluşturulmuş bir tamlama olan Atabetü'l Hakayık "Gerçeklerin Eşiği" olarak günümüz Türkçesine çevrilebilir.
İslami Düşünce ve Görüşlere göre; ahlaklı ve edepli olmanın yolları, ahlak ilke ve bilgileri, yarar, alçakgönüllülük, cömertlik ile ayrıca kibrin, cimriliğin kötülüğü gibi konular işlenmiştir. Halka öğüt vermek amacıyla ele alınan Eser, özellikle bilgi, dilin kullanılması ve akıl konuları üzerinde durulmuş.
Edeplerin başında gelenin insanın dilini gözetmesi olduğu, ok yarasının kapanabileceği fakat dil yarasının kapanmayacağı, yalan söylememek, gevezelik etmemek gerektiği vurgulanmıştır.
Okumanız bol olsun...
Mahmud ı Yükneki oğlu Edip Ahmet Yükneki.
Atabetü’l Hakayık,yazılı edebiyatımızdan günümüze ulaşan nadir eserlerdendir.Karahanlı Türkçesi ile kaleme alınan eser,Türk-İslam eserleri arasında köprü görevi görmektedir.Şu anda dünyada 3 nüshası bulunan eserin,bu kitapta Topkapı nüshası kullanılmıştır.
Eserin üslubu bakımından,hem de kısa ve öz olması açısından seri şekilde ve özlü bir şekilde okunmaktadır.Geçmişten günümüze ata yadigarları olan bu eserlere her daim destek çıkmalı ve bunu vatanın her tarafındaki Türk evlatlarına ulaştırmalıyız.Edip Ahmed sanatkarane biçimde ele aldığı eserde,bir Türk toplumunun nasıl olması gerektiği,bir Türk evladının nasıl yetiştirilmesi gerektiğinden bolca bahseder.Yüksek tevazu,büyük erdem,mukaddesatçı ve maneviyatçı olan eski Türk toplumunun temelleri bu kitaplarla atılmıştır.Peygamber efendimize naatlar,yerin ve göğün sahibi Allah’a ise bolca övgüler bulunmaktadır.Fikirlerini ayet ve hadislere dayandırarak işleyen Edip Ahmed,sünnet ve Kur’an ışığında eseri tamamlamış ve Emir i Dad Sipahsalar Bey’e ve tüm Türk toplumlarına armağan etmiştir.
Hükümdarlarımıza rehber,geleceğimize ışık tutan bu eserleri telif eden Edip Ahmet Yükneki başta olmak üzere,Gazzali,Farabi gibi İslam aleminin bilgelerini hayırla yad ediyor,nice Ediplerin,Farabilerin bu toplumdan tekrar çıkmasını Rabbimden niyaz ediyorum.
Vesselam-Vallahu Alem
Atebetü' l hakayık ya da Hibetü'l Hakayık hakaniye lehçesi diye de bilinen Uygur türkçesi ve aruz ölçüsüyle yazılmış Karahanlı dönemi Türkçesinin nadir örneklerindendir. kitabın içeriğinde;
Edeplerin başında gelen insanın dilini gözetmesi olduğu, ok yarasının kapanabileceği ama dil yarasının kapanamayacağı, yalan söylememek, gevezelik etmemek gerektiği vurgulanmıştır.
O dönemin geleneğine uygun olarak Allah'ın, Hz. Muhammed(sav.)'in ve dört halifenin (Hz.Ebubekir,Hz.Ömer, Hz.Osman, Hz.Ali) övgüsüyle başlayan metinde sık sık hadislere ve atasözlerine başvurulmuştur.
Bilip tutarsa her kim Edib'in sözünü
Halk arasında seçkin kılar özünü (s42)
42 sayfalık kitap bu dizelerle sonlanıyor. Öncelikle Tüm lise öğrencilerimize okutulması tavsiye edilmelidir diye düşünüyorum. Ortaokul seviyesine kitap çok ince olmasına rağmen biraz ağır gelebilir kanâtindeyim.
kitabın Büyük Emir Dad Sipehsâlâr Bey'e armağan edildiğini de atlamamak gerekir.
Başlıca nüshalar
Semerkant Nüshası (A Nüshası)
Ayasofya Nüshası (B Nüshası)
Topkapı Nüshası (C Nüshası)
Bu kitapta izlenilen çeviri yöntemi
İş bankası eserinde Topkapı müzesi nüshası esas alınmış önce latinize edilmiş sonra günümüz Türkçesine kazandırılmış daha sonra Topkapı nüshasında bulunmayan bazı dizeler diğer nüshalarda olduğundan çeviriye alınması uygun görülmüş.